De pauselijke Tiara

Pauselijke Tiara
Tiara gemaakt voor het beeld van Petrus in de Sint Pieter. Jaarlijks op 29 juni wordt de Tiara op het hoofd van het beeld geplaatst.

Met de verkiezing van Jorge Mario Bergoglio (Buenos Aires,1936) tot Franciscus, bisschop van Rome, wordt het nieuws gedomineerd door de rijke symboliek van de Rooms-katholieke kerk. Dit artikel wil ingaan op een stukje kerkgeschiedenis door te kijken naar de historische en symbolische betekenis van de pauselijke Tiara.

De pontificale of pauselijke Tiara is in vorm vergelijkbaar met een bijenkorf. De Tiara heeft meestal een geëmailleerde basis met daaromheen drie kronen. Bovenop prijkt een wereldbol, een kleine atlas, met een kruis. Aan de achterzijde hangen net als bij de mijter twee lange linten. De pauselijke Tiara is van 1143 tot 2005 een vast onderdeel geweest van het pauselijk wapen.

Het verschil tussen een mijter en een Tiara ligt in het feit dat een Tiara een niet-liturgisch ornament is dat alleen gedragen mag worden door de paus tijdens wereldse ceremonies. Het dragen van een mijter is voorbehouden aan bisschoppen, aartsbisschoppen en de paus, en wordt gebruikt bij ceremonies die onderdeel zijn van de eredienst (liturgie).

De drie kronen om de Tiara, in Latijn triregnum, symboliseren de drievoudige macht van de paus:

  1. Priester. De eerste cirkel vertegenwoordigt het universele episcopaat van de paus. (hiermee wordt bedoeld dat de paus het hoofd is van alle gelovigen in de kerk.
  2. Leraar. De tweede cirkel staat voor de oppermacht in juristrictie.
  3. Koning. De derde cirkel symboliseert de tijdelijke macht als hoofd van een land.

Afschaffing van de Tiara

Paulus VI (1897-1978) was de laatste paus die een Tiara gedragen heeft.  Hij had een zilveren exemplaar als geschenk gekregen van het aartsbisdom Milaan. In november 1963 legde Paulus VI na afloop van de Heilige Mis de Tiara demonstratief op het hoofdaltaar van de Sint Pieterbasiliek, als teken dat hij afstand deed van iedere wereldlijke macht. Toen bekend werd dat de Tiara geveild zou worden en de opbrengst gebruikt zou worden voor hulp aan de Derde wereld, heeft de Amerikaanse Katholieke kerk de Tiara aangekocht.  De Tiara wordt nu bewaard in de Basiliek van het Nationaal Heiligdom van de Onbevlekte Ontvangenis in Washington D.C.. Aan de tentoongestelde Tiara is en permanente inzamelingsactie verbonden ten behoeve van ontwikkelingshulp.

Nadat paus Paulus VI (1897-1978) symbolisch afstand had gedaan van de Tiara, is paus Johannes Paulus I (1912-1978) ook niet meer met een Tiara  gekroond. Zijn opvolger paus Johannes Paulus II (1920-2005), begon zijn ambt met een eenvoudige inauguratie zonder formele pauselijke kroning.

Paus Benedictus XVI (1927-) heeft in 2005 in zijn pauselijk wapen de Tiara zelfs vervangen door een mijter. In het wapen van de huidige paus Franciscus (1936-) is te zien dat hij hierin zijn voorganger volgt.

De Tiara in de kunst.

In de beeldende kunst is de pauselijke Tiara een veelgebruikt en herkenbaar symbool waarmee een paus geïdentificeerd kan worden. Door de eeuwen heen is de connotatie van de Tiara veranderd. Tijdens de reformatie bijvoorbeeld werd de pauselijke Tiara vaak gebruikt om kritiek te leveren op de zelfverrijking van de katholieke kerk.

Christ on a donkey, the pope on a horse.
Christ on a donkey, the pope on a horse.

Deze prent van een onbekende Duitse meester, is een voorbeeld van een voorstelling die met een kritisch oog kijkt naar het verschil in de eenvoud van Christus en de rijkdom van van de paus, die de plaatsvervanger is van Christus op aarde. Het gedicht onder de afbeelding uit scherpe kritiek op de het uiterlijk vertoon van de paus met dichtregels als: “Der Herr tregt auff ein Dorne kron, Der knecht ein dreyfach gulden kron.”

Wetenswaardigheden

In oktober 2010 duikt een pauselijke Tiara onverwacht op tijdens het Angelusgebed van paus  Benedictus XVI. Op het nieuwe pauselijk stratum (vensterkleed) prijkt een pauselijke Tiara in plaats van de mijter in het wapen van Benedictus.

Tiara als geschenk voor paus Benedictus XVI
Tiara als geschenk voor paus Benedictus XVI.

In 2011 kreeg paus Benedictus XVI van enkele Duitse gelovigen zelfs een Tiara cadeau! In een interview zegt de initiatiefnemer Dieter Philippi, dat elke paus een Tiara heeft gekregen en dat deze Tiara een symbolisch cadeau is van alle  Duitse katholieke gelovigen. De paus heeft deze tiara echter nooit gedragen.

Bronnen:

Fens, Stijn. Vaticanië. Amsterdam: Athenaeum-Polak& van Gennep, 2010.

Haaren, Saskia. Babette Hellemans, Jeroen Koch, Tanja Kootte, Janneke Raaijmakers, Joost de Wal, Guus van den Hout. Christendom in Nederland. Topstukken uit het Museum Catharijneconvent. Zwolle: Waanders Uitgevers, 2006.

www.rkk.nl

www.vatican.va

nl.wikipedia.org

Verantwoording afbeeldingen:

De pauselijke Tiara: www.vatican.va

Prent Christ on a donkey, the pope on a horse: digital special collections Universiteit Leiden. (PK-Thysiana 737)

Geschenk aan Benedictus XVI: http://kavlaanderen.blogspot.nl/2011/05/paus-benedictus-kreeg-op-25-mei-een.html

1 april 2013Permalink