De Bakermat

Bakermatten
Bakermatten

In ons dagelijks taalgebruik is de bakermat de plaats waar je geboren of opgevoed bent. Maar dat aan de bakermat een gebruiksvoorwerp ten grondslag ligt, is voor velen tegenwoordig niet meer zo vanzelfsprekend! Dit artikel wil een beeld schetsen van het ontstaan en gebruik van de bakermat.

Bakermat

Een bakermat is een platte, vaak beschilderde tenen mand met een verhoogde rug waarin tussen 1600 tot 1800 de baker plaats nam voor de verzorging van de baby. Een baker is een soort kraamverzorgster die de vroedvrouw assisteerde bij de bevalling en vaak al een paar dagen voor de bevalling in huis was. De baker was een ervaren, maar ongeschoolde, vrouw die de verzorging van de baby de eerste dagen op zich nam en jonge onervaren ouders met oude beproefde methodes bijstond.

De bakermat stond dicht bij de haard, en de verhoogde rug beschermde de baker tegen vocht en tocht. Een beschilderd kamerscherm, dat meestal toepasselijk ‘kraamschut’ genoemd werd, beschermde in een latere periode de kraamvrouw en haar baby tegen koude en tocht.

Esaias Boursse. Interieur met familieportret en kraambed, 1665-1670.
Esaias Boursse. Interieur met familieportret en kraambed, 1665-1670.

Baker

De baker nam ’s avonds de baby mee naar huis of ze logeerde tijdelijk bij het gezin. In dat geval zijn er afbeeldingen bekend waarbij de ouders slapen op de achtergrond en de baker op de voorgrond het kind voeding geeft. Om de baker ’s nachts te helpen had ze soms een nachtlichtje waarbij de dikke pit helemaal tot bovenaan in de cilinder is geplaatst. Op een tinnen band op het glas stond een romeinse tijdsverdeling. Als de baker dit lichtje ’s nachts had aangestoken kon ze dus op de zijkant van het lampje zien hoeveel uren er waren verstreken en dus wanneer de baby de laatste voeding had gekregen.

Van baker naar kraamzorg

In 1900 werden de eerste bakercursussen gegeven en in 1923 werd er een commissie ingesteld die toezicht ging houden op de kwaliteit van de kraamzorg. De adviezen van de ongeschoolde baker waren namelijk zelden medisch onderbouwd, waardoor wij nu nog steeds de uitdrukking ‘bakerpraatjes’ kennen voor beweringen die gestoeld zijn op bijgeloof.

Prestige

De rijkdom en status van de geportretteerde familie wordt in schilderijen verbeeld door de aanwezigheid van rijk interieur. Men liet de nieuwste mode in textiel en wandbekleding zien en het lits de parade of pronkbed kreeg een centrale plaats in de compositie van het schilderij. Ileen Montijn beschrijft in haar boek Tussen stro en veren, Het bed in het Nederlandse interieur (2006), dat het grootste deel van de burgers in Nederland gewoon in bedsteden bleven slapen, maar dat in de rijkste kringen omstreeks de tweede helft van de zeventiende eeuw de bedsteden vervangen werden door rijk gestoffeerde ledikanten.

Cornelis Troost. Kraamkamer, 1737.
Cornelis Troost. Kraamkamer, 1737.

Sociaal ritueel

Kraambezoek ontvangen vanuit bed heeft zijn wortels in het gebruik dat ‘kroon en bed’ als symbolen van koninklijke macht en waardigheid in Frankrijk in de de 17de eeuw door elkaar liepen. In een plechtig ritueel dat ook wel lit de justice wordt genoemd, sprak de koning recht vanuit zijn bed. Net als bij de lit d’ ange (hemelbed) of lits de parade (pronkbed), was een lit de justice een ceremoniële plaats en werd in een andere knusse kamer daadwerkelijk geslapen. Het ontvangen van kraamvisite in een lits de parade kan gezien worden als verwijzing naar de ceremoniële ontvangsten van vorsten.

Willem van Mieris. Interieur met apen, 1719.
Willem van Mieris. Interieur met apen, 1719.

Satire

Op het schilderij van Willem van Mieris wordt een opvallend gedetailleerd en realistisch interieur afgebeeld. Rechts voor de haard, gezeten in een bakermat, verschoont een aap die natuurlijk de baker voorstelt, een baby. De gedekte koffietafel was in deze periode zeker nog geen algemeen gebruik en Willem van Mieris heeft hier een parodie gemaakt op de koffieceremonie als modieuze nouveauté,  want de aap gold traditioneel als symbool voor genotzucht en luxe. Dit schilderij laat ondanks zijn realistische interieur dus de omgekeerde wereld zien!

Omstreeks 1800 is de bakermat uit het interieur verdwenen.

Bronnen:

Fock, C. Willemijn. Het Nederlandse interieur in beeld 1600-1900. Zwolle: Waanders Uitgevers, 2001.

Knoppers, Adriana. In de kraam. Wetenswaardigheden over oud-Nederlandse kraamgebruiken. Zoetermeer: Nutricia, 1975.

Laabs, Annegret. De Leidse fijnschilders uit Dresden. Zwolle: Waanders, Uitgevers, 2001.

Landwehr, John. De Nederlander uit en thuis. Spiegel van het dagelijkse leven uit bijzondere zeventiende-eeuwse boeken. Alphen aan den Rijn: A.W. Sijthoff,1981.

Montijn, Ileen. Tussen stro en veren. Het bed in het Nederlandse interieur. Wormer: Immerc bv, 2006.

Verantwoording afbeeldingen:

Bakermatten: www.johannesvermeer.info

Esaias Boursse: Fock, C. Willemijn. Het Nederlandse interieur in beeld 1600-1900. Zwolle: waanders Uitgevers, 2001.

Cornelis Troost: Fock, C. Willemijn. Het Nederlandse interieur in beeld 1600-1900. Zwolle: waanders Uitgevers, 2001.

Willem van Mieris: Laabs, Annegret. De Leidse fijnschilders uit Dresden. Zwolle: Waanders, uitgevers, 2001.

8 april 2013Permalink